ALTINTEPE URARTU KALESİ 2007 YILI KAZI VE ONARIM

ÇALIĞMALARI         

 Erzincan İli,Üzümlü İlçesi, Çadırtepe Köyü yakınında, Altıntepe Kalesi’ndeki  Kazı ve Onarım Çalışmaları 1 Temmuz – 3 Ağustos 2007 tarihleri arasında gerçek-leştirilmiştir.Başkanlığımdaki çalışmalara Yrd. Doç. Dr. Birol Can, Yrd. Doç.Dr. Mehmet Işıklı, Arş. Gör. Halim Korucu, Arş. Gör. Mehmet Ali Yılmaz, Arkeolog Ceyda Can, ve Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü öğrencileri katılmışlardır. Yrd. Doç. Dr. Mehmet Işıklı ile Yüksek Lisans öğrencisi Arkeolog Hatice Koçbaş, ve bir grup öğrencimiz geçen yıldan eksik olan Altıntepe yakın çevresinde yüzey araştırmasında bulunmuşlardır. Önceki yıllarda olduğu gibi Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün merkezdeki tesislerinde kalınmış ve Erzincan İl Özel İdaresi Müdürlüğünce tahsis edilen bir minibüsle Altıntepe’ye gidilmiş ve dönülmüştür. Bakanlık Temsilcisi olarak Hüseyin Toprak görevlendirilmiştir. Kendisine kazı süresince gösterdiği üstün çabadan dolayı teşekkür ederim.             Altıntepe kazılarının 2007 yılı programında belirtilen kalede; tapınak ve batı odalarında (saray odalarında), Apadana ve Çevresinde, Kilisede Açık Hava Tapınağında ve Tepenin kuzey yamacında çalışmalar sürdürülmüştür. İkinci ekipte Altıntepe’nin yakın çevresinde yüzey araştırmasında bulunmuşlardır. Rapor çalışılan yerlerin ekip başkanları tarafından hazırlanmıştır.   

            1)TAPINAK VE BATI (SARAY) ODALARINDAKİ ÇALIĞMALAR

Çalışmalarımız tamamlandıktan sonra koruma amacı doğrultusunda gerekli görülen mozaikli alan, tuvalet taşı ve lavabo olarak kullanılan ve restore edilen çörten biçimli yalak gibi yerlerin üzeri jeotekstille örtülerek, toprakla kapatılmıştır .

2) APADANA’DAKİ ÇALIĞMALAR  

  Apadanada geçen yıl yaptığımız çalışmalarda ilk evre olarak ifade ettiğimiz Apadana yapısının tapınak avlusunun girişinin ön kısmında ve tapınak seviyesinde biri küçük 6 x 5 m. diğeri de 6 x 13 m. ölçülerinde iki oda ortaya çıkarılmıştı. Bunlardan batıdaki büyük olanın içindeki döşemlerden, duvar kenarlarına yerleştirilen pitoslardan ve bir ocaktan dolayı bu mekanı mutfak olarak ifade etmiştik. Büyük bir yangınla tahrip olan yapının batı duvarına henüz ulaşılamamıştı. Bu yıl ki çalışmalarımızda öncelik, şimdilik 13 m. olan kuzeybatı doğrultusundaki duvarın sonunun nereye kadar uzandığı-nı saptamaktı. Bu nedenle Apadananın iç kısmında geçen yılların devamı olarak ve batıya doğru yeni açmalar açarak sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Çünkü bu kısım genişletilmiş Apadana olarak ifade ettiğimiz yapının yapımı sırasında dışarıdan, belki de bir höyükten taşınan toprakla doldurulmuştu. Buranın seviyesi daha önceki kazılardan da bildiğimiz gibi tapınak alanıyla aynı idi, bu nedenle 4 adet açma açılarak sona ulaşılmaya çalışılmıştır. Mutfak olarak tanımladığımız uzun mekanın güney-batı duvarı saptanmış ve böylece buranın yaklaşık 6 x 15.85 m. boyutunda büyük bir yapı olduğu anlaşılmıştır. Yapının içerisinde -46 cm. de dip kısmı zemine gömülmüş kısmen korunmuş Urartu dönemi özellikleri gösteren bir pitos in-situ olarak ele geçmiş ve bunun etrafında dolgu toprak içerisinde de kazıma çizgili seramik parçaları ile bir adet üzerinde geometrik desenlerin yer aldığı ve silüet tarzda bir hayvan başının resmedildiği seramik parçası ele geçmiştir ve parça Erzincan müzesi elemanlarına teslim edilmiştir. Burada geçen yıllarda çıkanlarla birlikte toplam 8 adet pitos olduğu, in-situ kırık parçalardan anlaşılmıştır. Bu mekanın güney batı köşesine yakın yerde zemin altına yerleştirilmiş taşlardan örülmüş kanalın başlangıcı bulunmuştur. Ve bu sistem izlendiğinde mutfağın batı duvarının altından mekanın dışına doğru yöneldiği ve genişletilmiş apadana duvarı altından dışarı doğru devam ettiği izlenmiştir. Kaliteli işçilikle yapılan bu kanaletin tapınak batısındaki 7 nolu mekanın taş temel duvarının altına doğru gittiği saptanmıştır. Urartu döneminde tapınak çevresindeki yapılar yapılmadan kale içerisindeki kanal sisteminin zemin altına planlanarak yapıldığı ve sonradan üstüne mekanların yapıldığı anlaşılmıştır.  15 nolu açmada yanmış zeminde bir de 14 cm. çapında tamamen yanmış bir direk yeri saptanmıştır. Daha önceki yıllarda da aynı buna benzer bu direğin yakının da bir direk yeri daha bulunmuştu. Mutfak yapısının batı kısmında bu direklerin işlevi tam açıklanamamıştır. Bu açmanın batı kısmında tek sıra halinde sal taşı döşemeye rastlanmışsa da amacının ne olduğu belirlenememiştir. Mutfak yapısının güney duvarı ve aynı zamanda  Apadananın ilk evresinin kuzey batı duvarının batı köşesi bulunmuş ve köşeden güneye doğru açmalar devam ettirilmiştir. Ancak ilk evre Apadanası dediğimiz yaklaşık 37.5 m. uzunluğundaki yapının batı köşesinden taşların yaklaşık 1.5 m. devam ettiği görülmüş, ancak güney duvarına ait şimdilik başka bir veri elimize geçmemiştir. 19 nolu Açmada çalışmalara başlanmış  ve burada -1.35 m. derinlikte sertleştirilmiş toprak zemin ve in-situ bir sütun kaidesi elimize geçmiştir. 79 cm. çapındaki sütun kaidesinin nasıl bir yapıyla ilişkilendirilebileceği henüz kesinlik kazanmamıştır. Bu kaidenin bulunduğu zemin Apadana zemini ve tapınak alanı seviyelerinden farklı bir yüksekliktedir. Gelecek yıllarda yapacağımız kazılar bu sorunu çözmeye yönelik olacaktır. Hemen 19 nolu açmanın doğu bitişiğinde 20 nolu açma açılmış ve burada da duvar olabilecek taş sırasına rastlanmıştır. Diğer yandan Mutfağın doğusundaki 6 x 5 m.lik odanın doğusunda da 17 ve 18 Nolu açmalar açılmış ve içerisinde herhangi bir yapıya rastlanmamıştır. 17 nolu açmada Bizans döneminde yapılan şapel duvarının hemen altında parçalanmış el yapımı iki kulplu geniş bir mutfak kabı parçalar halinde bulunmuştur. Bu parçalar birleştirilerek tamamlanmış ve müze elemanlarına teslim edilmiştir. Böylece ilk evrede Tapınak  avlusunun önünde apadananın ilk evresinin arasında giriş için herhangi bir yapıyla karşılaşılmamıştır. Bu evrede Tapınak avlusunun önünde en az 6 m. lik bir boşluk bulunuyordu. Genişletilmiş Apadana içinde daha önceki kazılarımız-da bir sütun kaidesinin iki kez kullanıldığını belirtmiştik, Bu kaidenib ilk dönem kaliteli işlenmiş tarafında üzerine tesadüfen bir işçinin su dökmesi sonucu resimler ortaya çıkmıştır. Bu resimlerde atlı bir avcı elinde ok ve yayıyla birlikte önündeki geyiğe doğru hedef almıştır. Bu resim bütün sütun başlangıcının etrafını çevirmektedir. Resimlerim üzeri laklanarak koruma altına alınmıştır .  

            3) KUZEY YAMAÇ ORTA TERAS

            Altıntepe kalesinin kuzey yamaçlarında, daha önce depo yapısının tespit edildiği üst terasın hemen altında bulunan orta terasta 3 x 10 m boyutlarında bir açmada çalışılmıştır. Altıntepe Kalesi’nin kuzey yamacında yer alan ve tarafımızdan “orta teras” olarak isimlendirilen kesimdeki çalışmalarımızın ilk günlerinde yaklaşık 30 cm boyunca inilen seviyede otlu yüzey toprağı kaldırılmaya çalışılmıştır. Oldukça yumuşak olan yüzey altı toprağında bir süre sonra düzensiz döküntü taşların varlığı gözlenmiştir. Bu tür bir taş toprak yapısı içersinde devam eden çalışmalarda zemin seviyesinden -45 cm de büyükçe bir pitosa ait gövde kısmına rastlanılmıştır. Seviye inilmeye devam ettikçe bu pitosun sağlam bir halde ele geçirilebileceği anlaşılmıştır. Söz konusu pitosun yarısının açmanın batı kesit duvarında kaldığı görülmüştür.  İki gün devam eden çalışmalar sonucunda pitos tamamen ortaya çıkarılmıştır. Tüm parçaları ele gecen pitosun ağız kısmının içe doğru çöktüğü görülmüştür. Ortaya çıkan bu pitosun form özellikleri ve bilhassa bu seviyede yoğun olarak ele geçen karışık malzemenin çoğunun ortaçağ özelliği göstermesi bize buranın ortaçağ yerleşimi olabileceğini düşündürmektedir.

Çalışmalar devam ettirildiğinde “-2.17” m. de muhtemelen yine Ortaçağ’a ait olduğunu düşündüğümüz  taş dizisinin hemen önünde  döküntü olduğu görülen irili ufaklı çok sayıda taş bloğuna rastlanılmıştır. Bu taş kümesinin üzeri ve etrafı temizlendikten sonra çalışmalar bu yığının kuzeyine aşağı kesime doğru kaydırılmıştır. Bu alanda devam eden seviye inme çalışmaları sonucunda -2.93 m. de açmanın kuzeyinde doğu kesit ile batı kesit arasında uzanan basit bir şekilde işlenmiş  ve oldukça iri taş bloklarından yapılmış bir duvara rastlanılmıştır. İşlevi net olarak anlaşılamayan bu kiklopik taşlardan oluşan duvarın bir teras, sur veya herhangi bir yapıyı desteklemek amacıyla yapılmış olabileceği düşünülebilinir. Bu iri taş bloklarının arasında daha küçük boyutlu taşlar dolgu malzemesi olarak kullanılmıştır. Bu taşların yüz kısımları kabaca işlenmiştir. Yine bu anıtsal duvarın arka tarafında yine farklı boyutlarda döküntü taşların varlığı söz konusudur. Bu alandaki genel görünüm güçlü bir depremin varlığına işaret etmektedir. Nitekim söz konusu anıtsal duvar hafif bir eğimle kıvrılmış bir görünüme de sahiptir. Kuzey yamaç orta teras olarak adlandırdığımız alandaki çalışmalar bu denli yoğun taş bloklarının varlığı nedeni ile daha da kuzeye anıtsal duvarın ön kısmındaki dar bir alana kaydırılmış ve burada -4.10 m. de ana kayanın görülmesiyle  çalışmalara son verilmiştir. Bu alandaki çalışmalardan sınırlı sayıda farklı dönemlere ait seramik parçaları dışında her hangi bir bulguya rastlanılmamıştır. Ayrıca kısa çalışma süreci ve çalışma alanın darlığı nedeni ile söz konu alandaki anıtsal duvar parçasının işlevi ve yamaçlardaki mekanların işlevlerine dair net bir bilgiye ulaşılması da mümkün olamamıştır.  

4)  KUZEY YAMAÇ AĞA?I TERAS

Çalışmanın ilk aşamasının gerçekleştirildiği A alanında yaklaşık 20 cm ye kadar  otlu ve yumuşak yüzey toprağı temizlenmiş bundan sonra inilen seviye boyunca  toprağın sertleştiği ve irili ufaklı  taşların  ortaya çıktığı gözlenmiştir. Çalışmamız boyunca bu durum devam etmiş olup  yer yer sıralı ama düzgün mimari vermeyen taşlar tespit edilmiştir. Oldukça fazla sayıda taş ve sert bir zemin içeren alandaki çalışmalar güçlükle devam ettirilebilmiştir. Daha sonra -1.30 cm seviyesinde ana kayanın görülmesiyle bu alandaki çalışma da sonlandırılmıştır. Bu çalışma alanının sonlandırılmasından sonra çalışmalar B alanına kaydırılmıştır. Bu alanda da durum genel özellikleri itibarıyla A alanındakinin aynısıdır. Burada da düzenli olmayan taş sıraları ve bir yüzeyi düzgün taşlar söz konusuysa da bu alanda da kaleye ulaşan bir antik yolun veya onunla bağlantılı girişle ilgili bir yapının olabileceğine dair her hangi ciddi bir iz tespit edilememiştir. Bu alanda da çalışmalar, -1.20 m. seviyesinde sona erdirilmiştir. Her iki alanda çalışmalar sırasında her hangi bir bulguya rastlanmamış olması da bir diğer önemli ayrıntıdır.   

5) APADANA TEPE AÇMASI

Altıntepe Apadana tepe açması Apadana yapısının hemen doğusunda yer almaktadır. Bu alanda çalışmalara başlanılmasının öncelikli sebepleri; ilk dönem kazılarında  kazılmamış olması ve geçen sezon yapılan jeofizik ölçümlerinde bu alanda mimari bir işlevin  varlığına dair izlerin saptanmış olmasıdır. Bu amaç doğrultusunda söz konusu alanda 5 x 10 m. boyutlarında bir açma belirlenmiş ve bunun yarısında seviye inme çalışmalarına başlanmıştır. Çalışmaların başladığı açmanın kuzeyindeki kesimde (2.5 x 2 m) önce yüzey toprağı onun altında bulunan yumuşak toprak tabakasında seviye inilmiştir. Bu yumuşak toprak içerisinde çalışma alanının batı tarafında irili ufaklı düzensiz taşlar ortaya çıkarılmıştır. Daha sonra bu taşlar kontrol edilip kaldırılmış ve bu taşların altında döküntü kerpiçler ve çatı kiremidi parçalarının varlığı gözlenmiştir. Devam eden seviye inmeye çalışmaları esnasında açmanın batı tarafında yangın izleri ve yanmış ahşap parçalarına, doğu kısmında ise küllü bir toprak yapısına rastlanılmıştır. Seviye inme çalışmaları sırasında açmanın doğu kesiti altında sıkıştırılmış toprak tabakası ve tabanın bazı yerlerinin harç sıvası ile doldurulmuş olduğu gözlenmiştir. Daha sonraki seviye inme çalışmaları sırasında çalışma alanının batı kesiminin kuzey köşesinde içi sıvalı bir çukur ortaya çıkarılmıştır.Bu çukurun içerisinde az sayıda da olsa yanmış ahşap parçalarına rastlanılmıştır. Açmanın diğer alanlarında devam eden seviye inme çalışmaları sırasında toprağın yumuşaklığının devam ettiği ve düzensiz döküntü çok sayıda irili ufaklı taşların varlığı dikkati çeken ayrıntılardır. Özellikle yüzeyden -100 cm aşağıdan itibaren yoğun olarak ele geçen çatı kiremidi parçaları bu alanda, Apadana içinde olduğu gibi, Ortaçağ yerleşiminin olması gerektiğini bize düşündürtmüştür. Bu alanda ele geçen sınırlı sayıda seramik parçaları dışında başka bir buluntudan söz etmek mümkün değildir. Sadece belirtilmesi gereken önemli bir buluntu; çok sayıda yuvarlak dere taşlarıdır. Bu taşlar üzerinde görülen izler onların kuvvetli bir yangına maruz kalmış olabileceğini göstermiştir. Fakat bu alanda bu derece güçlü bir yangının izlerinin olmaması da dikkati çeken bir durumdur. Apadana tepe açmasındaki çalışmalara yüzey araştırması çalışmalarının da başlayacak olması nedeniyle “-1.30 m.” seviyesinde son verilmiştir.

6) AÇIK HAVA TAPINAK ALANI

Diğer yandan, açılan alanın hemen bitişiğinde, aynı ölçülerde ikinci bir açma belirlendi ve bu kısımda da çalışma başlatıldı. İlk açmada olduğu gibi, yaklaşık -0,75 m. derinde burada da kırık durumda stel ve kaide parçalarına rastlandı. Bu kısımda, ilk açmadaki temel kalıntılarıyla yaklaşık aynı seviyede sıkıştırılmış toprak zemin ortaya çıkarıldı. Küçük bir alanda korunabilen zeminin ilk açmada görülmeyişinin sebebi, kaçak kazılarla stel kaidelerinin altına kadar tahrip edilmiş olmasıdır. Her iki açma, aynı seviyeye getirilerek bırakıldı. Açmaların güneydoğusunda, kaçak kazı atığı toprak yığını kaldırılarak, alanın önü de temizlenmiş oldu. Stellere ve kaidelere ait parçaların ölçümleri yapıldı. Ölçümler karşılaştırıldığında, kırılmış da olsa bir stelin tüm parçalarının mevcut olduğu anlaşıldı. Bu yılki kısa çalışma döneminde, açık hava tapınım alanının gerçek sınırlarına, hem kuzeybatı hem de kuzeydoğu yönünde tam olarak ulaşılabilmiş değil, ancak, hem alanın ve zeminin belirlenmesi, hem de stellerin son durumunun görülmesi açısından son derece faydalı olmuştur. Önümüzdeki kazı dönemlerinde, bu alanın tamamen açılarak, stel ve kaidelerin ait oldukları yerde restorasyon ve ayağa kaldırma çalışmalarının yapılmasına karar verildi.

7) KİLİSE KAZI VE ONARIM ÇALIĞMALARI